İstanbul’a İlk Adım: Doğu ve Batı Arasında 

 

Geçtiğimiz ay, New York’taki Brooklyn Halk Kütüphanesi’nde açılan Turkey Saved My Life: Baldwin in Istanbul, 1961-1971 (Türkiye Hayatımı Kurtardı: Baldwin İstanbul’da, 1961-1971 yılları) isimli bir sergi açıldı. Bu sergide, yazarın yakın arkadaşı fotoğraf sanatçısı Sedat Pakay’ın çekmiş olduğu karelerle Baldwin’in İstanbul yıllarına odaklanırken, üstte sıraladığım sorular da zihnimi meşgul etti. Yazarın o dönemde geçtiği sokakları, ziyaret ettiği yapıları, kaldığı evleri, yakınlık kurduğu isimleri, kaleme aldığı yazılarını araştırmaya koyulurken, İstanbul’un bazıları için nasıl da iyileştirici bir gücü olduğunu anladım. 

 

Baldwin, aslında İstanbul’u eliyle koymuş gibi ilk seferde seçmez. Öncesinde Fransa’da bir süre vakit geçirir -ki röportajlarından anladığımız üzere orada da pek mutlu olmaz. Avrupa’nın ikiyüzlü tavrını dobraca eleştirir. Sonrasında İsrail’e yaptığı umut dolu bir yolculuk, kendi tabiriyle tam bir hayal kırıklığı olur. Orada gördükleri, tellerle çevrili sınırlar ve Filistin halkının yaşadıklarından o dönemki yazılarında açıkça bahseder. 1961’de adım attığı ve ona 1971’e dek bir eşik mekânı olan İstanbul ise istediklerini verecektir. 

 

Baldwin, New York’tayken 1956’da Giovanni’s Room adlı romanını yayımlar. Roman Paris’te geçen bir aşk hikâyesini cinsellik, kimlik ve aidiyet temaları üzerinden anlatır. Bu romanın sahneye uyarlandığı dönem, bir provada Giovanni karakterini canlandıran Engin Cezzar ile tanışır. Hatta, Engin Cezzar, 1957’de Baldwin’in The Amen Corner adlı oyununda Broadway’de başrol oynar. Bu tanışıklık zamanla dostluğa dönüşür. Cezzar, 1961’de Baldwin’i İstanbul’a davet eder ve ona evinin kapılarını büyük bir sevecenlikle açar. Cezzar’ın partneri ve daha sonradan evleneceği Gülriz Sururi, otobiyografik kitabı Bir An Gelir’de James Baldwin’den bahseder. Kitapta, Baldwin’in İstanbul’daki yıllarına, Engin Cezzar ile olan dostluğuna ve birlikte geçirdikleri zamanlara dair anılarını anlatır. Baldwin’le ilk karşılaşması içinse şöyle der:

 

“Engin'in Amerika'dan en yakın arkadaşı ünlü yazar James Baldwin davetimize biraz geç olarak yetişiyor. Ama bu ilk Türkiye'ye gelişinde ünlü değil pek o kadar ve cebinde de beş parası yok. Bir davet veriyoruz evde, evliliğimizi kutluyoruz. İlk görüşte çok çirkin bulduğum Jimmy'ye alışınca onu güzel bile buluyorum. İçinin güzelliği dışına vuran insanlardan. Tanıdığım, dost olduğum ilk zenci. Engin'in Actor's Studio'dan arkadaşı. Orada Jimmy'nin bir oyununda oynamış Engin ve öyle başlamış dostlukları.”

 

Her ne kadar o dönem ülke çalkantılar içinde olsa da İstanbul’un kimliğindeki bazı unsurlar Baldwin’i ruhen besler. Ne de olsa İstanbul tarih boyunca her daim korunaklı bölgedir; özellikle de sanatçı ve entelektüel kesim için. Gündeme değer ama onu elinde uzun süre tutmaz. Bu şehre ilk kez gelen bir yabancı, ülkenin ekonomik koşullarını, buhranını, siyasi çatışmalarını hemen ilk görüşte algılayamaz. Hayat bir şekilde şehrin büyük çarkında dönmeye devam ediyordur. Tiyatrolar, sinemalar, insanların günlük eğlence alışkanlıkları sekteye uğramaz kolay kolay. Baldwin’in de Cezzar çifti vesiylesiyle içine girdiği sanat ortamı onu beslemeye, yeri geldiğinde daktilosu başına çekilip yazdıklarına odaklanmasına yardımcı olur. Another Country dışında, The Fire Next Time ve No Name in the Street isimli eserlerini de buradayken tamamlar. Ayrıca, 1969’da John Herbert’ın Fortune and Men’s Eyes isimli tiyatro oyununu İstanbul’da sahneye koyar. Erkek oyuncuların kadın kılığına girdiği, eşcinsellik üzerine söyleyecek sözleri olan, Baldwin’in Fransa’da birkaç gün hapiste kaldığı günleri de aktaran oyun, adeta Baldwin’in bu şehirdeki üretimlerinde prangalarından kurtulduğunun bir yansıması gibidir. 

 

Şehirdeki Doğu-Batı sentezi alışkanlıklar, Müslüman-Hristiyan melezi tarihi yarımadanın nimetleri; camiye çevrilmiş eski Bizans yapıları ve kapalı çarşılar, Haliç’in kayıkları, sokak satıcıları, büfeler, ahşap masalarda tavla oynayıp çay içen oralılar… Tüm bu sahnelerin içinde yabancı hissetmez kendini yazar. Arkadaşı Sedat Pakay’ın çekmiş olduğu karelerde de onu İstanbulluların arasındayken oldukça rahat tavırlarıyla görürüz. Kameraya poz veriyor olsa bile doğal anın içinde, “orada”dır. 

 

Magdalena Zaborowska’nın kaleme aldığı James Baldwin’in Türkiye'de 10 Yılı: Sürgünün Erotizmi kitabında yazarın Amerika’dan uzaklaşarak ne kadar doğru bir karar aldığına değinilir. Ayrıca, yazarın 1963’te verdiği bir röportajda artık toplum tarafından düşmanlaştırılmadan üretebildiği, ölüm tehlikesi yaşamadan acılarını yazıyla aktarabildiği belirtilir. 

 

Baldwin, İstanbul’daki sanat camiasından birçok tiyatrocunun yanı sıra Yaşar Kemal, Cevat Çapan, Zeynep Oral gibi isimlerle de dostluklar kurar. Bu defa “zenci” değil “Arap Jimmy” lakabıyla anılsa da bunu bir şaka olarak algılar ve lakabını kendi ülkesinde hissettiğinin aksine ırkçılık olarak yorumlamaz. Amerikalı yazar İstanbul’a taşındığından itibaren gazeteler adından sıkça söz eder, fotoğrafları yayımlanır. Bir fotoğraf karesinde Boğaz’da rakı-balık keyfi yapar İstanbul’a davet ettiği Marlon Brando ve diğer dostlarıyla. Bir başka fotoğrafta Yaşar Kemal’le birlikte kameraya gülerek poz verir, bir diğerinde mutfağında balık kızartırken vizöre yansımıştır. Kendisine gösterilen ilgi dozunda, özgürlüğü zincirlenmemiş, dilediği gibi yaşayabildiği, hatta cinsel kimliğini de saklaması gerekmediği bir dönemdir Baldwin için 1961-1971 İstanbul yılları. 

​