Naif Mimarlık 2026 dergisi için kaleme alınmıştır. 

​

*Usta: Bir zanaatı gereği gibi öğrenmiş olan ve kendi başına yapabilen kimse; hazık. 

 

İstanbul’u sevme yöntemlerimden biridir ustaların kapısını çalmak. Onların dükkanlarına adım atmamla beraber silinir gider günün griliği, gündemin kirliliği ve diğer zamane dertleri. 

 

Şehrin ritmi sürekli hızlıdır ve bize dur durak bilmeden hızlı olmamız nasihatını verir. Halbuki bazı yerlerde aynı yüzler, aynı çekmeceler, aynı vitrinler durur yıllardır. Kutular içinde kutular, kavanozlar içinde kavanozlar, ağzına kilit vurulmuş sandıklar… Üst üste yığılmış eşyaların dillerinden anlatılan eskimiş hikâyeler. Değişimleri çokça seven İstanbul’da, bu aynı kalmış köşelerin aynı kalmış yüzleri beni rahatlatır. Pamuk’un dediği gibi “ne zaman, nasıl çekildiklerini unutmuş olduğumuz fotoğraflar” misali. O fotoğraflara sık sık bakarım, bir eski zaman dilencisi gibi. 

 

Yorganı nasıl diker usta, hangi çaycıdan söyler her gün o çok sevdiği “esnaf çayını” ve renkli çay pullarını nereye, nasıl koyar… Tüplü televizyonda hangi kanal açıktır, radyonun hangi sesleri çınlar masanın arkasında duran rafta… Kimler uğrar şöyle bir geçerken… Saat tik takları bugün neler anlatır… 

 

Küçücük ve bazen de gereksiz sayılabilecek sayısız detay arasında, bu şehirle yeniden bağ kurduğum yüzlerdir onlar. Peki, bu ustalar aidiyetlerini nasıl yaratırlar İstanbul’da? Ne kadar aittirler bu şehre? İşte bu soruların cevaplarını merak ederek defalarca düşerim sokaklara. Hiç sıkılmadan, iştahlı bir merakla. 

“Kapalı Kutu”nun İçinde, Bir Cevahir Bedesteni Varmış….

 

Orhan Veli’nin Kapalıçarşı şiiri çarşıya ne zaman adım atsam dilime düşer. Belki de tüm kelime oyunlarına en açık yerdir bu yaşsız mekân. Labirentleri, vitrinleri, objelerin karmaşıklığı, uyumsuzluğu… Hepsi baş döndürür ve şehir sarhoşu eder belli bir saatten sonra kaosa alışık bünyemi bile. Başka zamanlarda; mesela ünlü bir sultan olsaydım kesin tebdil-i kıyafet edeceğim ilk yer bu çarşı olurdu der dururum. 

 

Bugün, ünlü bir insan olmadığımdan, herhangi bir giysiyle adım atıyorum Kapalıçarşı’nın en sevdiğim bölümüne. Yol boyunca sigara dumanından şikayet ederek, bir yandan da çay ocaklarına bakıp canım yeni demlenmiş bir çay çekerek. 

 

Çarşının en eski kısmı Cevahir Bedesteni’ne geldiğimde vitrin camlarından renkler birbiriyle yarışıyor. Tespihler (Ortodoks ve Müslüman), ikonalar (Ortodoks), kılıçlar, Nazi armaları, bir zamanlar sevgililere verilmiş ve sonra geri alınmış yüzükler ve büyük bir ihtirasla koparılmış kolye uçları… Kim bilir sonu kırık biten kaç aşk hikâyesi, gözyaşı ve kan. 

 

Kaç kez izlediğimi unuttuğum Suha Arın'ın "Kapalıçarşı'da Kırk Bin Adım” belgeselinden artık farklı bir görünümde olsa da benim için hala gizemli, hala merak uyandıran bu bedestenin No:101-103’üne geliyorum. Kapısından içeri girer girmez önce bir esnaf çayı içmek adettendir ama havalar sıcak olduğundan buz gibi bir gazoz içiliyor hemen yan sandalyede oturan komşu esnaf tarafından. Ben de ona özeniyorum haliyle. En son buraya geldiğimde astronomi temalı bir minyatüre vurulup almıştım. Şimdi duvarda ona benzer başka minyatürler duruyor, altın yaldız işlemeli. 

 

Midyatlı Burhan Bey, hayatı ilk kez selamladığı Süryani topraklarından Bizans topraklarına göç edeli yarım asırı geçmiş. Bu kubbeli dükkanda çırak olduğu yılları şöyle anlatıyor gülümseyerek: “Gözlerim kapalıydı resmen ilk senelerde. Hiçbir şey bilmiyordum esnaflığa dair. Yaş 16. Bir gün ustam, git Celal Usta’dan beş tane mecidiye al gel dedi. Hiçbir şey anlamadım, sanki bambaşka bir dili konuşuyordu ustam. Sonradan bütün esnaf terimlerini öğrendim, müşterilerle sohbet etme adabını geliştirdim. 1971’de dükkanı buraya taşıdı ve beni tam zamanlı yanına aldı ustam. O günden beri de devam ettim çarşıda çalışmaya.” 

 

Öylesine alışmış ki Burhan Usta çarşının ruhuna, memleketine döndüğünde bile şehrin kendisinden çok bu köşeyi özlüyor. Hayatının çok büyük bir kısmını burada geçirdiğinden, hayat Kapalıçarşı, Kapalıçarşı da İstanbul demek onun için. “Ama bir türlü alışamıyorum yeni turist kitlesine; eskiden Kapalıçarşı’ya çok daha bilinçli turist gelirdi” dese de kopamıyor belli ki buradan. “Artık gittiği yere kadar” diyip gülümserken, çaycı çırağı (belli ki o da Burhan Usta’nın bu işe ilk başladığı yaşlarda) buz gibi gazozlarımızı getiriyor. Yüzlerce eşyanın ortasında, İstanbul’un tam kalbinde olduğumu o anda hissediyorum.

Bir Avlunun Ortasında, 50 Yıldır Atlas Yorganlar Dikiliyor

 

Emirgan Çeşmesi’ni geçip de o dik yokuşu tırmandıkça Emirgan’ı iyice sevmeye başlarım. Tepeden görünen mavilik, evlerin baharda yaseminlerle gizlenmiş bahçeleri, serçe sesleri, Boyacıköy’e ilerledikçe “kalaycı geldi kalaycıııııı” çağırtıları çıkar karşıma. Yokuşun başında solda bir avlu gizlenir, pek dikkat etmeden o yokuşu tırmanan gözlerden. O avluda, 50 yılı aşkın süredir yorgan dükkanı olan bir mekanda renk renk atlas yorganlar arasındadır Ali Usta. Ustasından devraldığı bu yerde yorganlar dikerken, gün nasıl geçer anlamaz. İstanbul demek onun için önce bu dükkan, sonra da Emirgân demektir. Trabzon Maçka’dan İstanbul’a geldiği ilk günleri hatırladıkça bir hüzünlenir, bir mutlu olur. Amcasının yanında bu işe başladığı yaş 13’tür. Şehri bilmez, insanlarını tanımaz. Ama yıllar geçtikçe alışır sokaklarına. Yaptığı iş de sevilir, değer görür. Bugün ise çocuklarını yorgancılık mesleğine bulaştırmak istemez; “Keşke bir gelecek görsem de onlara da öğretsem, ama bizden sonra bu meslek biter, biz son ustalarız.” der. Yine de çevre semtlerden ve hatta yurt dışından siparişler almaya devam ettiğinden, öylece bırakıp gidemez bu dükkanı. 

 

Çocukluğumdan beri atlas yorganlara düşkünümdür. Bir yerde görürsem efsunlanmış gibi durur bakarım. Üzerlerindeki kaygan saten kumaşında parmaklarımı gezdirerek "gizemli orman gezileri” yaptığım o ilk günler sanki dün gibi gelir aklıma. 

 

Bu yorgan dükkanında o günlere uzanıyorum. Akşamüzerine doğru, güneş biraz çekilip avlunun ortası gölgeye kavuştuktan sonra çaylar geliyor bir bir orta masaya. Üstten tutmalı, eski usül çelik bir çay tepsisiyle elbette. Balıkçı malzemeleri satan dükkan  sahibi kepenklerini indiriyor yavaşça. Bizim usta da dükkanından çıkıyor, yan komşularla beraber sohbete oturmak için. Ve günü buradan uğurluyor, 40 senedir.