top of page

BU ŞEHİRDEN
BİR DENİZKIZI EFTALYA GEÇTİ

01-Photo taken from Album Magazine Cover edited by AI.png

Epikaira Gazetesi için kaleme alınmıştır. (Eylül 2026)

​

Yaşadığım Şişli semtinde, nefes almamızı sağlayan yemyeşil bir alan bulunur. Bu alan Şişli Rum Ortodoks Mezarlığı’na ev sahipliği yapar. Kapının hemen sağında, her sabah hummalı bir hazırlıkla çiçek sepetlerini getirip koyar çiçekçiler, gün boyu mezarlığı ziyaret etmeye gelenlere satmak üzere. O renk renk çiçeklere bakıp kapısından içeri girerken, dış dünyayı ve gürültüsünü de geride bırakırım zevkle. Burada yatanların mezarlarını, yıllara direnen kocaman gövdeli ağaçları ve mezarlığın ortasındaki kiliseyi ziyaret etmeyi severim. Bu mezarlığın her bir köşesi bana yaşadığım semtin geçmişini fısıldar. 

​

Bir gün yine mezarlığın etrafını dolaşırken, taşların arasından kendini gösteren papatyaların ardında onun yüzünü gördüm. Hayat doluydu, ince bir tebessüm yerleştirmişti dudaklarına. Saçları benimkine benziyordu; kaküllü ve kısa. O mezar taşının üzerini okuduğumda şarkılarını çok sevdiğim ve “Denizkızı Eftalya” takma ismiyle tanıdığım, Atanasia Yeorgiadu’ya (Athanasia Georgiadou) ait olduğunu öğrendim. İşte bugün sizlere tarihin sayfalarında kaybolup gitmesini hiç istemediğim, billur sesli Atanasia’dan bahsetmek istiyorum. 

Kasveti Dağıtan O Ses

 

Yıl 1887’dir. İstanbullu Rum bir ailenin küçük bir evine doğar Atanasia. İmparatorlukta Sultan Abdülhamid’in son yıllarıdır. İstanbul’un Sarıyer ilçesine bağlı Büyükdere’de (Βαθύκολπος) yaşar Atanasia’nın ailesi. O dönemlerde bu semt, Rum ağırlıklı bir nüfusa sahiptir. Babası Yorgaki Efendi, jandarma subayıdır. İşten arta kalan zamanlarında evine gelen misafirlerini müziğiyle ağırlar, saz çalıp şarkılar söyler. Atanasia küçük yaşlarından itibaren bu ezgileri duymaya, ezberlemeye başlar. Genç yaşlarına geldiğinde ise dost meclislerinde artık onun da sesi duyulur çünkü babası çoktan onun sesini keşfetmiş, kendisinin de ona eşlik etmesini istemiştir. Atanasia zaten dünden razıdır. Müzikle çağlar ruhu aynı babası gibi. İmparatorluğun giderek güçsüzleştiği yıllardır; haliyle sosyoekonomik olarak çalkantılı dönemlerden geçmektedir İstanbul halkı. Bu kasveti dağıtmak istercesine çıkarlar baba kız dost meclislerine ve sonraki yıllarda Boğaz’da mehtap gecelerine.

 

1918-1923 İstanbul’un işgal yıllarında umutsuz ortama inat birbirinden alacalı gazinolar açılmaya başlar şehrin dört bir yanında. Bu gazinolara çıkmak herkese nasip olmaz. Sanatçıların sesleri, sahne şovları, müzik bilgisi yanında bilinirlikleri de önemlidir. İşte tam bu dönemlerde henüz sahneye çıkmamış Atanasia, denizde düzenlenen mehtap gecelerinde ismini yavaşça duyurmaya başlar. Onun sesi denizle bütün olur, kulaklara kazınır. Denizin dalgaları da büyük bir cömertlikle Atanasia’ya eşlik eder. Ve o, artık Denizkızı Eftalya olarak anılmaya başlar. Mehtap gecelerinde, karanlıkta kendisini görmeyenler ancak muhteşem sesini duyanlar; “bu ses olsa olsa bir deniz kızından gelir” diyerek Denizkızı lakabını takarlar ona. Kendisi de yabancılık çekmez, çünkü çocukluğundan bugüne sesinin kıyılarda yankılanmasına alışıktır. 

 

Cumhuriyet kurulduktan sonraki ilk yıllarda artık o tanınan bir isimdir. Assolist ünvanını almıştır. Dönemin ünlü gazinolarından birinde, ismini Fransızca belle vue (güzel görünüm) kelimesinden alan Belvü Oteli’nin gazinosunda çıkmaya başlar. Kendinden emin bir şekilde söyler şarkılarını. Onun sesini duyan bir daha dinlemek ister. 1928’de Paris yollarına düşer, orada ünlü bir Fransız plak markasıyla anlaşma imzalar. Ayrıca Paris’de konserler de verir ve sahne ismi olarak Denizkızı Eftalya’yı kullanmaya başlar. Daha sonradan eşi olacak ve ölümüne dek de evli kalacak olduğu Kemani Sadi Işılay’la da Paris’de tanışır. 

Boğaz’dan Sahnelere…

​

İstanbul’a döndüklerinde Denizkızı Eftalya’yı duymayan kalmaz. Dönemin bir diğer öne çıkan hoş sesi Safiye Ayla ile beraber şehrin ve hatta Atatürk'ün gözdelerindendir artık. Plağındaki şarkılardan en çok “Kadıköylü” dillere dolanır. Hatta bu şarkıdan dolayı kendisini Kadıköylü sananlar da olur.

 

Eşi Sadi Işılay ile sahnelere çıkmaya başlarlar. Dönemin ünlü bira bahçelerinden olan Bomonti Bira Bahçesi’nde, Galata’nın ünlü balozlarında, Kadıköy, Kalamış, Harbiye ve Beyoğlu’nun gazinolarında da sahne alırlar.

 

Dönemin dergilerinden Nota Musiki Mecmuası’nda kendisinden şöyle söz edilir:

 

“Madam Eftalya istisnai bir şerefe sahiptir. Bunu nasıl kazandı? Musiki içinde doğdu, büyüdü ve bugüne kadar yalnız musiki havası teneffüsüyle yaşayarak kudretli bir sese, kuvvetli bir musiki terbiyesi kattı. İşte muvaffakiyetinin en büyük sırrı budur. Eseri hazmetmesi, benimsemesi ve ona kendi varlığını karıştırarak mananın kadar sahne okuyucularımızın musikimizde ve motiflerin tesirini harekâtıyla takviye etmesi gibi şimdiye tatbik etmedikleri güzelliklere bir mevki-yi mahsus vermesi de muvaffakiyetinin; ikinci sırrını teşkil eder. Madam Eftalya rakipsiz bir sahne okuyucusudur. Sesi, tekniği ve candan okuyuşu ile bu şerefe lâyıktır. Kıymetli sanatkârımızı selâmlarız.” (1933)

​

O Son Konser

 

Deniz Kızı Eftalya, bu kadar ünlenince onun sahneye çıkacağı (1936’da) bir “mehtabiye” gecesi düzenlenmek istenir. Mehtapta Şirket-i Hayriye vapuruyla denize açılacak konuklar onun sesinden şehrin musikisini duyacaklardır. Biletler günler öncesinden tükenir. Bu bir yandan da şehir hatlarını yeniden canlandırmak için atılmış stratejik bir adımdır. Boğaziçi’nde uzun saatler saz heyetiyle birlikte şarkı söyleyen Denizkızı Eftalya, o gece üşüterek hastalanır. Ne yazık ki uzun bir süre toparlanamaz ve yıllara yayılan hastalıklar silsilesi onu iyice güçsüz kılar. 1939’da kalp yetmezliği sebebiyle hayata veda eder. Naaşı, Beyoğlu’nda bulunan Aya Triada Kilisesi'nde düzenlenen cenaze töreninin ardından Şişli Rum Ortodoks Mezarlığı’na defnedilir.

 

Bugün elimizde ona dair siyah beyaz resimler ve elbette o güzel sedası kalır. Ölümünden 59 yıl sonra ulusal bir kanalda hayatı anlatılır. Kendisini canlandıracak oyuncu ise Göksel Kortay’dır. Bu programın ardından yeniden müziği anılmaya başlanır. 1998 senesine gelindiğinde ise Kalan Müzik taş plaklarında çalan şarkıları yeniden derleyerek piyasaya çıkartır. Böylelikle bugün onun sesinden söylenmiş birçok şarkıyı dinleyebiliyoruz. 

​

İstanbul Sokaklarında Denizkızı Eftalya’nın İzleri

​

Mezar taşını bulduğumdan birkaç hafta sonra tesadüfi bir şekilde öğreniyorum Eftalya’nın izlerinin halen silinmediğini. Bu izler beni Taksim yakınlarındaki Talimhane’ye, oteller bölgesi olarak da bilinen Lamartin Caddesi’ne götürüyor. Lamartin ismi Fransız şair Alphonse de Lamartine’den geliyor. Kendisi, 19.Yüzyıl’da şehri ziyaret ettiğinde burasını “dünyanın başkenti” diye adlandırmış. Şairinin bu iltifatını bir sokak ismiyle taçlandırmak istemiş olacaklar ki buraya Lamartin Caddesi demişler. 

 

Caddeden biraz yürüyünce kapısında notalar, keman ve sol anahtarı bulunan bir otel görüyorum. İşte bu otel, 2000’lerde yıkılana dek bir apartmandır; ismi Billur. 1933’te Ahmet Hikmet Koyunoğlu tarafından inşa edilir. Apartmanı yaptıran kişi ise Denizkızı Eftalya’dır. Apartman kapısındaki müziğe işaret eden desenler, isminin Billur oluşu da bundandır. Tam karşısına ise şimdilerde yerinde olmayan Ses isminde başka bir apartman yapılır. Ferforjesinde ise bu kez lir müzik aletinin motifi vardır. Bu aletin Kemani Sadi Bey’e bir atıf olduğu düşünülür.

 

Günümüzde ne yazık ki her iki apartman da yerinde değil. Neyse ki müzik temalı ferforje kapı korunmuş ve otel girişinde bize Eftalya’yı anlatmaya devam ediyor. 

 

Bu şehirde hayat bulmuş yüzlerce hikâyeden biri Denizkızı Eftalya’nınkisi. Bazen unutulmuş, bazen hatırlanmış. Şarkı sözlerinde dile gelmiş, bize hüzünle eski bir anıyı anlatmış. Bazen lal olup susmuş.

 

Ne zaman mehtaplı bir geceye şahit olsam, o gümüşi ışığın altında hatırlarım Aleko Bacanos bestesi olan ve Eftalya’nın sesinde hayat bulmuş “Gel Ey Denizin Nazlı Kızı” şarkısını.

Bu şarkı tepeden tırnağa Denizkızı Eftalya’yı anlatır bana.

Ve o denizkızının yarım kalan kırık hikâyesini. 

​

​

bottom of page